Fake news! Donald Trump is kampioen ‘beschuldigen van de media’. Tegelijkertijd lanceert hij zelf het begrip alternative facts. Alsof een en dezelfde gebeurtenis zich afspeelt in parallelle werelden en er twee of meer versies van de feiten zijn.

Historici weten beter. Dit fenomeen is niet nieuw. Kroniekschrijvers en historiografen van allerlei pluimage bezondigden zich meer dan eens aan het verdraaien van de werkelijkheid. In zijn nieuwe werk Het leugenboek. Misvattingen en bedrog in de geschiedenis analyseert Ugo Janssens enkele eeuwenoude leugens. We geven je alvast een voorsmaakje met het voorwoord van het boek.

Op honderd proefpersonen blijkt er gemiddeld slechts één vrij van leugen
Omdat leugen en bedrog eigen zijn aan de mens, bepalen deze diepgewortelde ondeugden mede de geschiedenis. Niet enkel de profane wereld gaat gebukt onder een duizendjarige leugenlast, ook de religieuze. Grondig wetenschappelijk onderzoek bevestigt de alom aanwezigheid van leugen en bedriegerij in de samenleving. Op honderd proefpersonen blijkt er gemiddeld slechts één vrij van leugen. De overgrote meerderheid (94 procent) bezondigt zich aan wat specialisten maatschappelijk aanvaard liegen noemen en 5 procent van de ondervraagden behoort tot de pathologische leugenaars.
Dat politici meer liegen dan de leden van het kiezerskorps, doet geen wenkbrauw fronsen, maar dat intelligente mensen meer liegen dan minder begaafden is eerder verrassend. Extraverte personen zouden sneller een loopje met de waarheid nemen dan introverte. Eenzelfde tendens geldt tussen kapitaalkrachtige en minder gefortuneerde personen. Misleiding, het manipuleren van waarheid en objectiviteit, is deel van de kleinste samenlevingsstructuur: het paar. Binnen gezinnen, families en grotere verbanden groeit evenredig met het aantal personen de diversiteit aan leugens en bedrog.

Psychiaters en andere deskundigen onderscheiden meerdere categorieën van bedriegerij, waaronder het liegen om bestwil. De leugen als middel geen gezichtsverlies te lijden. Het aanwenden van onwaarheden met het inzicht schade te berokkenen. Veinzen omwille van al dan niet omlijnde onbewuste en bewuste psychische ziektebeelden. Geesteszieken, onder wie lijders aan waanvoorstellingen, worden bij de pseudologische leugenaars gerekend, psychopaten en narcisten ressorteren onder de noemer pathologisch leugenaar. Vooral deze laatste vorm van liegen is er de oorzaak van dat de wereld door leugen en list wordt beheerst.

Nederlagen krijgen de verblindende uitstraling van overwinningen
Het nefaste concept is stereotiep: politieke of religieuze leiders, hun secondanten en volgelingen, die zich in zelf opgewekte begeestering verliezen. Het blind geloof en vertrouwen in de eigen theorie, het opzet, de propaganda, de status tot een uitverkoren volk te behoren, maakt van de individuen van de verschillende geledingen een makkelijk te kneden massa die de pathologische, mogelijk pseudologische leugenaar tot verlicht leider verheft. Wandaden van het collectief worden heldendaden. Nederlagen krijgen de verblindende uitstraling van overwinningen.

Het perpetuum mobile van de leugen overspoelt de doctrines en lijken van de vijanden. De vrucht van de overwinning overwoekert alle waarden. Het is de tegenstrever die moordt en afslacht. De leiders van de tegenstanders zijn oorlogsmisdadigers. Ze moeten terechtstaan. De eigen helden betreden het walhalla van de rechtvaardigen. Roem is hun onsterfelijk deel. De waarheid wordt voor altijd uit haar verband gerukt, voor eeuwig begraven omdat ze door de overwinnaar wordt gepredikt en geheiligd. Leugen wordt synoniem voor objectiviteit, bedrog het tweelingwoord van waarheid. De meeste historische onwaarheden zijn naar alle waarschijnlijkheid nog niet onthuld. De kans is groot dat het merendeel ervan nooit ontsluierd zal worden. De schutsgodinnen van de leugen waken immers over de onschendbaarheid van de geschiedkundige en religieuze theorema’s en dogma’s die de natie en/of kerk eigen zijn. Vaders des vaderlands, messiassen en profeten verantwoorden zich niet tegenover wie naar hen opkijken, hen eren en aanbidden. Keizers, koningen, veldheren, pausen en sjeiks verheffen zich altijd boven wat gewone stervelingen misleiding noemen. Ze promoveren slagvelden tot velden van eer, overkoepelen de zeven hemelen met het paradijs. In dienst van vaderland en kerk worden honderdjarige moeders maagd, hervinden verhakselde lijken de eeuwige jeugd. In dienst of tot glorie van natie en God is de leugen de taal van de opponent.

Talloze wereldse en religieuze leiders maakten zich door de millennia heen schuldig aan de laagste praktijken om hun profaan of heilig doel te bereiken.
Talloze wereldse en religieuze leiders maakten zich door de millennia heen schuldig aan de laagste praktijken om hun profaan of heilig doel te bereiken. Talrijke verholen nederlagen, pyrrusoverwinningen, complotten en manipulaties vervalsen de geschiedenis. Omdat het bedrog voor het merendeel door winnaars en machtige verliezers in scène werd gezet, misleiden overlevering en traditie de publieke opinie. Anders dan bij de leugens die ten onrechte als geschiedkundige waarheden worden omhelsd, komt het sporadisch voor dat sagen worden erkend als semi- of onderbouwde historische feiten. De aanhoudende progressie binnen de archeologie, het DNA-onderzoek en andere wetenschappelijke disciplines, tekent voor deze gunstige evolutie.

In Het leugenboek, misvattingen en bedrog in de geschiedenis selecteerde ik ‘leugens’ en ‘waarheden’. Ik maakte een selectie van een zo breed mogelijk spectrum aan onderwerpen over tijd en culturele, religieuze en politieke grenzen heen. Zo komt Abraham Lincoln aan bod, Winston Churchill en de waarheid over slagschip Bismarck, Julius Ceasar en de Gallische Oorlog, SS- en naziwetenschappers en de ‘mythe’ van de Amazonen.

Ik wens u veel leesgenot en dank u voor uw interesse,

Ugo Janssens

Lees méér van WPG